Groei begin waar nuuskierigheid, water en goeie mense bymekaarkom

Vir Pieter Nortje is boerdery nie ’n bestemming nie, maar ’n voortdurende reis om beter te doen. Hy praat met dieselfde entoesiasme oor grond, water, ’n goeie plaasbestuur-
der en ’n nuwe produksiepraktyk as oor die groei van ’n onderneming. Dit is juis dié kombinasie van nuuskierigheid, ondernemingsgees en ’n byna rustelose strewe na verbetering wat die Oos-Kaapse produsent van Sitrusrand as finalis vir Graan SA se Graanprodusent van die Jaar 2026 onderskei. Sy filosofie is eenvoudig: As jy iets aanpak, doen jy dit behoorlik – en hou jy aan leer.

Van familiegrond tot ’n eie koers
Pieter se landboustorie begin lank voor sy eie loopbaan. Sy voorouers het reeds in 1890 vanaf Oudtshoorn na die Sondagsriviervallei getrek, terwyl sy pa, Anno, in 1972 met sitrus begin boer het. Ná matriek aan Hoërskool Kirkwood het Pieter ’n BCom-graad in Reke­ningkunde aan die Universiteit Stellenbosch voltooi. In Januarie 1995 het hy amp-
telik saam met sy pa begin boer, maar reeds daardie jaar het hy gewys dat hy nie bloot bestaande patrone sou volg nie. Die eerste eie sitruspakhuis is buite die destydse koöperatiewe struktuur opgerig en die onderneming het sy eerste uitvoersending self  aangepak. Teen 2002 het hy volle leiding van Sitrusrand Boerdery oorgeneem. Sy belangstelling in graan het egter van jongs af gebly. Hy vertel dat hy nog altyd daarvan gehou het om grond te bewerk, te plant en die hele produksieproses vooruit te probeer beplan. In 2014 het daardie belangstelling ’n nuwe hoofstuk geword toe hy sy eerste graangrond in die Visrivier-gebied gekoop en 48 ha mielies geplant het.

’n Graandroom wat skaal gekry het
Wat klein begin het, het binne net meer as ’n dekade tot ’n omvangryke besproeiings-graanonderneming ontwikkel. Vandag word ongeveer 3 300 ha graan onder spilpuntbesproeiing in die Visrivier-skema bestuur, versprei oor verskeie produksie-eenhede. Mielies, koring, sojabone en kanola vorm die kern van die graanvertakking, terwyl die groter onderneming steeds sterk deur sitrus gediversifiseer is. Die geogra-
fiese verspreiding van die plase bring ook ’n belang­rike voordeel: Klimaat en seisoenale verskille maak dit moontlik om plant- en stroopaktiwiteite oor ’n langer venster te versprei en risiko tussen produksie-eenhede te balanseer. Vir hom gaan uitbreiding egter nie bloot oor meer hektare nie. Hy kyk na die potensiaal van grond, beskikbaar-
heid van water, die geskiktheid van ’n produksie-eenheid en veral of die regte persoon daar is om verantwoordelikheid daarvoor te neem.

Produksie begin by die grond
Die kern van sy produksiebenadering is om die grond oor tyd beter te laat as wat hy dit gekry het. Gewasreste van mielies en sojabone word benut en ingewerk, organiese materiaal vorm deel van die grondbouprogram en gips word gereeld gebruik. Waar swak kolle voorkom, word dit doelbewus hanteer eerder as bloot aanvaar. Die verbouingstelsel het ook ontwikkel: Waar daar vroeër twee oeste per jaar onder ’n spilpunt verbou is, is daar die afgelope twee jaar na ’n stelsel van drie oeste in twee jaar beweeg. ’n Tipiese siklus kan vroeë sojabone, gevolg deur koring en daarna laat mielies insluit, waarna lande gedurende die winter ’n rustyd kry. Ná vier tot vyf jaar kan lusern of ander weiding ingeskakel word om die rotasie verder te versterk. Die uitgangspunt is om elke gewas se potensiaal te benut sonder om die grond se langtermynvermoë op te offer.

Meet, toets en verbeter
Presisieboerdery is vir Pieter nie tegnologie ter wille van tegnologie nie. RTK-seine word vir strip-till-bewerkings, plant en hoogloopspuite gebruik, terwyl grondmonsters, stro-
perkaarte en historiese opbrengsdata produksiebesluite ondersteun. Stand en voeding word volgens grond- en seisoenpotensiaal aangepas, en opbrengsmikpunte word doelbewus bo vorige prestasie gestel. Nuwe tegnologie of produkte word egter nie blindelings op groot skaal aanvaar nie; sy bestuurders toets dit eers op ’n beperkte basis. Die resultate word daarna binne die hele groep gedeel en slegs indien dit bewys dat dit waarde toevoeg, word die toepassing uitgebrei. Dié ingesteldheid – toets, leer en dan skaal – weerspieël Pieter se breër bestuursfilosofie. Sy deelname en sukses in Graan SA se Groei vir Goud-opbrengskompetisie, met nasionale prestasies in mielies en sojabone, bevestig hoe sterk dié fokus op voortdurende verbete­ring in die praktyk neerslag vind.

Plaagbeheer met die hele stelsel in gedagte
In ’n intensiewe produksiestelsel kan plaag- en siektebeheer nooit los van die res van die boerdery bestuur word nie. Fusarium en vrotpootjie is van die belangrikste uitdagings in koring, terwyl mielies onder meer teen stronkboorder en rooispinmyt beskerm moet word en Sclerotinia ’n risiko in sojabone is. Sy benadering kombineer kultivarkeuse, wisselbou, plantdigtheid en doelgerigte chemiese beheer. By koring is siekteweerstand ’n belangrike kriterium wanneer kultivars gekies word. Chemikalieë word op elke plaas in beheerde fasiliteite gestoor, toegang word deur bestuur gereguleer en opgeleide operateurs werk volgens spesifieke instruksies. Hoogloop-
spuite met seksiebeheer verbeter akkuraatheid en beperk onnodige toediening, terwyl sekere produkte waar toepaslik deur die spilpuntstelsel toegedien kan word.

Bestuur wat berus op feite – nie gevoel nie
Pieter se rekeningkundige agtergrond kom sterk na vore in sy bestuurs­benadering, maar sy fokus bly prakties. Hy glo eenvoudig dat ’n mens nie kan bestuur wat jy nie meet nie. Produksiedata, insetgebruik, prestasie per eenheid en historiese resultate word dus sistematies aangeteken en gebruik om afwykings vinnig raak te sien en toekomstige besluite te verbeter. Finansiële bestuur word sentraal ondersteun, maar Pieter verkies om soveel as moontlik self op die plaas en tussen sy bestuurders te wees. Vir hom moet bestuursinligting die produsent nader aan die regte besluit bring – nie verder van die land af wegneem nie. Diversifikasie tussen graan en sitrus, deeglike langtermynbeplanning en ’n sterk fokus op doeltreffendheid vorm saam ’n buffer teen die onvermydelike wisselvalligheid van landbou.

Masjinerie moet werk – nie net nuut wees nie
Dieselfde dissipline geld vir meganisasie. Sy onderneming beskik oor ’n omvangryke eie vloot trekkers, selfaangedrewe spuite en stro­pers, met ’n volledige bateregister per produksie-eenheid. Masjinerie word nie bloot volgens ouderdom vervang nie. Die vraag is eerder of dit steeds betroubaar, beskikbaar en operasioneel sinvol is. Wanneer onderdele moeilik bekombaar raak, herstelwerk die betroubaarheid begin bedreig of stilstand ’n kritieke plant- of stroopvenster in gevaar stel, verander die berekening. Die skaal van die onderneming maak dit moontlik om groter toerusting tussen plase te deel en strategies te skuif soos die seisoen vorder. Só word kapasiteit benut sonder dat elke produksie-eenheid noodwendig sy eie volledige vloot hoef te dra.

Goeie mense is die vermenigvuldiger
Pieter is besonder uitgesproke oor die waarde van goeie plaasbe­stuurders. Met groei het hy geleer dat die goedkoopste aanstelling dikwels die duurste fout kan word. Elke produksie-eenheid het daarom ’n bestuurder wat verantwoordelikheid aanvaar vir alles van die land en arbeid tot masjinerie en uitvoering. Weeklikse beplanning en gereelde rapportering hou hom naby aan wat op elke plaas gebeur, maar die bestuurder kry ruimte om werklik eienaarskap te neem. Die onderneming het ongeveer 100 perma-
nente werknemers en sterk klem word op stabiliteit, vaardigheidsontwikkeling, veilig-
heid en billike arbeidspraktyke geplaas. Formele griewe- en dissiplinêre prosedures, beroepsgesondheid en veiligheid, opleiding en werknemerverteenwoordiging vorm deel van die stelsel. Sy beginsel is dat mense wat verantwoordelikheid neem en tot die onderneming se sukses bydra, ook erkenning daarvoor moet kry.

Produseer met die mark in gedagte
Sy jare in die uitvoergerigte sitrusbedryf het sy siening van bemar­king sterk gevorm: Moenie eers produseer en daarna vra wie dit wil hê nie. Verstaan die mark. In graan beteken dit dat bemarking, berging en verskansing as deel van dieselfde strategiese proses bestuur word. Die boerdery beskik oor eie graanopberging op verskeie plase, wat meer buigsaamheid bied oor wanneer die produk gele­wer en bemark word. Besluite word ondersteun deur Safex-inligting, markverslae, kommoditeitsmakelaars, vraag-en-aanbodtendense en Graan SA se ekonomiese en markinligting. Vir hom gaan bemar­king uiteindelik oor opsies: Hoe meer beheer ’n produsent oor tydsberekening, logistiek en kwaliteit het, hoe minder word hy gedwing om bloot op die mark van die dag te reageer.

’n Boerdery wat saam met sy mense groei
Gemeenskapsbetrokkenheid is verweef met sy siening dat ’n landbou-onderneming nie in isolasie kan floreer nie. Die Simunye Employees’ Trust is ’n belangrike voorbeeld van hoe werknemers deel van ’n groter produksie- en ondernemingsmodel gemaak kan word. Die benadering bied nie net betrokkenheid nie, maar skep ook geleenthede vir ontwikkeling en langtermyndeelname. Onderwys is vir Pieter besonder belangrik; ondersteuning aan werkers en hul kinders, vroeë kinderontwikkeling, toegang tot mediese dienste en steun aan plaaslike sport vorm deel van die onderneming se gemeenskapsvoetspoor. Hy het oor die jare ook in georganiseerde landbou en die sitrusbedryf diens gedoen en was by plaaslike onderwysinisiatiewe betrokke. Vir hom word ’n streek sterker wanneer produsente, werknemers en instellings saam kapasiteit bou.

Landbou se toekoms vra lewensvatbaarheid én deelname
Oor die beleidsomgewing is sy uitgangspunt pragmaties: Transformasie en kommer-
siële lewensvatbaarheid behoort mekaar te versterk, nie uit te kanselleer nie. Hy sien gedeelde infrastruktuur, kundigheid, marktoegang en werklike deelname as ’n meer volhoubare basis vir nuwe toetreders as modelle wat mense sonder voldoende ondersteu­ning laat begin. Hy beskou Graan SA juis daarom as ’n strategiese vennoot – ’n organisasie wat produsente se kollektiewe stem kan versterk, maar ook onafhanklike navorsing, markinligting en tegniese ondersteuning kan bied. Die toekoms van graan-
produksie sal volgens hom toenemend afhang van operasionele doeltreffendheid, presisie, skaal waar dit sin maak, goeie markstrukture en beleid wat produktiewe kapasiteit beskerm. En in sy deel van die wêreld bly een hulpbron die vertrekpunt vir feitlik alles: water. Sonder water is uitbreiding onder besproeiing eenvoudig nie moontlik nie.

Die dryfkrag: om môre beter te boer
Die indrukwekkendste van Pieter se verhaal is uiteindelik nie bloot die omvang waartoe die onderneming gegroei het nie. Dit is die ingesteldheid daaragter. Hy het ’n gevestigde sitrusonderneming uitgebou, ’n nuwe graanvertakking vanuit ’n relatief klein begin gevestig en ’n streek se produksiepotensiaal anders begin bena­der, maar hy praat steeds soos iemand wat glo daar is nóg iets om te leer. Sy dryfkrag lê in groei, verbete-
ring en die uitdaging om die potensiaal van grond, water, tegnologie en mense beter te ontsluit. “Ons wil die beste wees” is die sentiment wat telkens na vore kom. Nie as ’n aanspraak op volmaaktheid nie, maar as ’n standaard waar­teen elke volgende seisoen gemeet word. En dalk is dit presies wat ’n goeie produsent onderskei: nie dat hy dink hy het al die antwoorde nie, maar dat hy nooit ophou om beter vrae te vra nie.